Tatry  -  wiadomości ogólne

Zbliżając się do Tatr pociągiem, pierwszy raz widzimy je z Przełęczy Sieniawskiej.  Ostra grań wypiętrzona daleko wyżej niż wierzchołki Beskidów i Gorców sprawia, że Tatry wydają się odrębnym, niezależnym gniazdem górskim. Wrażenie to jest tym bardziej przekonywające, że jesteśmy oddzieleni od nich nisko położoną kotliną Podhala (ok. 600 m n.p.m.). W rzeczywistości Tatry stanowią tylko drobną część łańcucha karpackiego, którego ogromnym łukiem ciągnie się od przełomu Dunaju w Żelaznej Bramie, aż pod Bramę Morawską. Od wschodu sąsiadują z Magurą Spiską, oddzielone od niej Przełęczą Ździarską (1077 m), a od zachodu z Halami Orawsko-Liptowskimi, od których oddziela je Przełęcz Huciańska (ok. 910m). Północną granicę Tatr stanowi kotlina Podhala, a południową Kotlina Liptowsko-Spiska. Tatry są niewielką grupą górską: wzdłuż głównego grzbietu długość ich wynosi 82 km, a mierzona w linii prostej zaledwie 51 km. Zajmują 786 km kwadratowych powierzchni, z tego około 22% należy do Polski. Prawie wszystkie potoki tatrzańskie, biorące swój początek po pn. stronie głównego grzbietu, a także część wypływających z dolin leżących na stokach pd. i wsch., przez Dunajec spływają do Wisły i należą do zlewiska Morza Bałtyckiego. Tatry dzieli się na: Tatry Zachodnie, Tatry Wysokie, Tatry Bielskie. Tatry Zachodnie stanowią najdłuższą, prawie 42-km część całego łańcucha tatrzańskiego, mają charakter gór alpejskich, przeważają tu ostre szczyty, poszarpane granie, stronę ściany i wysoko zawieszone kotły skalne - pozostałość po działaniu lodowców.

Klimat

Klimat masywu tatrzańskiego, wyniesionego znacznie nad powierzchnią morza, wykazuje cechy zbliżone do warunków panujących w wysokich górach. Najogólniejsza charakterystyka klimatu Tatr zbliżona jest do podstawowych właściwości klimatu całej Polski, przejściowego między oceanicznym a kontynentalnym - cechą charakterystyczną są tu znaczne wahania temperatury w przekroju rocznym i największa ilość opadów w miesiącach letnich. Podobnie jak w całej Polsce, najniższe temperatury notuje się tu w lutym (Kasprowy Wierch, średnia wieloletnia  -8,6 st.C), a najwyższe w lipcu (średnia +7,5 st.C), zawsze są one jednak niższe od średniej krajowej.  Śnieg często przyprósza wierzchołki tatrzańskie nawet i w lecie, a w zaciemnionych żlebach i u podnóża urwisk utrzymuje się w postaci większych i mniejszych płatów przez cały rok. Z wiatrów charakterystyczny jest tzw. wiatr halny (podobny do alpejskiego fenu), wiejący z południa, a przybierający niejednokrotnie siłę i gwałtowność powalającego lasy huraganu. Wiatr ociepla się, spadając z ogromną szybkością z głównego grzbietu w doliny - nawet w Zakopanem osiąga prędkość 25 - 30 m/s. Na szczytach notowano już prędkości przekraczające w porywach 70 m/s. Halny - potężny żywioł - potrafi łamać całe połacie lasu, nierzadko wyrządza szkody w stanie zabudowań. Np. rekordowy atak z 6 maja 1968r. spustoszył drzewostany tatrzańskie, niszcząc ok. 500 ha lasów (150 000 m3 drewna) Siła jego dochodziła do 280 km/godz.

Nierzadkim zjawiskiem w Tatrach są mgły, występujące jako suche lub mokre, niosące deszcz. Do przepięknych zjawisk należą "morza mgieł", występujące wtedy, gdy doliny zawalone są ciężkim wilgotnym powietrzem, podczas gdy na wierchach utrzymuje się warstwa cieplejszego powietrza. Można czasem obserwować wtedy cień własnej postaci rzucony na mgły, wyolbrzymiony do niezwykłych rozmiarów. To rzadko spotykane zjawisko nosi nazwę widma Brockenu. Z pełnym niespodzianek stanem pogody związana jest sztuka umiejętnego przygotowania odpowiedniego ubioru i rozsądek w wyborze trasy, na którą zamierzamy się udać.

Walory lecznicze i wypoczynkowe

Wpływ klimatu górskiego na organizm człowieka jest różnorodny. Po okresie, w którym sądzono, że pobyt w środowisku górskim jest jedynym ratunkiem na wiele chorób, zwłaszcza na tle gruźliczym, przyszedł okres bardziej racjonalnego dawkowania klimatu górskiego. Wieloletnie badania wykazały, że stwarza on warunki bardzo korzystne, ale nigdy nie należy aplikować sobie leczenia klimatycznego bez konsultacji specjalisty.  Może się ono okazać szkodliwe, zwłaszcza przy cięższych schorzeniach, na które wybitnie ujemny wpływ mają trudne i często zmieniające się warunki atmosferyczne. Wobec typowo nizinnego położenia większej części Polski specyficzne zalety klimatu górskiego umożliwiają wykorzystywanie go przy leczeniu wszelkich schorzeń wymagających terapii bodźcowej. Leczy się tu obecnie gruźlicę, anemię, nieżyt gardła, chorobę Basedowa, zespoły neurasteniczne i nerwice. Niezwykle cenne są walory Zakopanego i otaczających je gór dla rekonwalescencji - duże nasłonecznienie i czystość powietrza na znacznej części obszaru. Ruch w górzystym terenie zwiększa energię spalania i przyspiesza przemianę materii, ułatwia przyswajanie białka, wapnia i różnych składników mineralnych. Warto podkreślić, że działanie klimatu ma charakter stały, niezależny od pór roku, a więc sezon leczniczy trwa tu praktycznie cały rok. Na pierwszym miejscu jednak stawia się walory wypoczynkowe Tatr i Zakopanego.

Zakopane i Powiat Tatrzański

Zakopane, samodzielna gmina miejska, ograniczona od pd. masywem Tatr a od pn. Pasmem Gubałowskim położone jest w obrębie Rowu Podtatrzańskiego. Centralna część miasta rozpościera się nieomal w miejscu, w którym zbiega się kilka większych potoków - teren tworzy tu wyraźną misę, nazywaną zwykle Kotlina Zakopiańską. Centrum (poczta główna) położone jest na wysokości 835 m n.p.m. Powierzchnia obszarów należących do Zakopanego wynosi ok. 8500 ha. Wyjątkowe znaczenie wśród uzdrowisk i miejscowości wypoczynkowych zawdzięcza Zakopane swojemu położeniu oraz walorom klimatycznym, turystycznym i sportowym.

Jako ośrodek turystyki górskiej jest Zakopane bazą wypadową w Tatry. Okolice stwarzają niezliczone możliwości odbywania bliższych i dalszych wycieczek górskich - letnich i zimowych - o wszystkich skalach trudności; począwszy od łatwych przechadzek w doliny, na trudnych wyprawach o charakterze alpinistycznym kończąc. Zakopane stanowi główny ośrodek narciarstwa w Polsce, liczne wyciągi i koleje oraz charakter wysokogórski powoduje, że Zakopane jest co roku odwiedzane przez miliony turystów. Przez  stoki Gubałówki (1123m) wiodą trasy zjazdowe, a kolej na Kasprowy Wierch (1985m - ma być modernizowana w 2003 roku) udostępnia narciarzom tereny wysokogórskie. W Zakopanem znajdują się 4 skocznie narciarskie, stok slalomowy z wyciągiem, tor łyżwiarski do jazdy szybkiej, lodowiska.

Historia

Zakopane liczy dziś ok. 30 000 stałych mieszkańców. Ma charakter miasta-uzdrowiska, wyrosłego na podłożu wsi góralskiej, której elementy znajduje się tu jeszcze do dziś. Przy obecnie powracającej modzie na regionalizmy i folklor zauważa się nawrót w wzornictwie i kulturze do motywów góralskich i związanych z okolicą i górami.

Pierwsze zachowane pisemne wzmianki o Zakopanem pochodzą ze spisu wsi starostwa nowotarskiego z 1605 r., a przywilej osadniczy Stefana Batorego datowany jest na 1578r. Nie ulega wątpliwości, że początki lokującej się tu osady można cofnąć wiele lat wstecz. Nazwę Zakopane wywodzi od legendy ludowej, która odnosi się do rzekomego faktu zakopania w ziemi kilku ziaren zboża przez dawnego osadnika, przybyłego w te okolice pokryte nie przebranymi borami, szukającego wśród polan tatrzańskich miejsca na osadę. Ponieważ posiew pięknie zakiełkował, osadnik ten, którego z powodu noszonej przez niego moręgowatej odzieży nazwano Gąsienicą (do dziś dnia istnieje w Zakopanem liczny ród Gąsieniców ), pozostał tu na stałe, dając początek nowej osadzie. Bardziej prawdopodobne jest jednak, że nazwa pochodzi od używanej do dziś na Podhalu nazwy "kopane" dla miejsca wykarczowanego w lesie (o mieszkającym na polanie za takim karczowiskiem mówiło się, że "siedzi" na polanie "za kopanem" lub krótko "zakopanem"), albo od położenia osady "za kopami", czyli wzgórzami dzisiejszej Gubałówki.

Osada nie różniła się niczym od kilku, czy kilkunastu podobnych rozrzuconych w okolicy. Pod względem wielkości ustępowała licznym wioskom, i tak jak one pozostawała biedna i nieznana. Wędrowcy, którzy kierowali się ku Tatrom, nie zawsze odwiedzali ten zakątek. Jeszcze w 1874 r., gdy z wielką pompą wizytował Podhale arcyksiążę Karol Ludwik, przybył on do Kościelisk, a nocował w "Hamrach", tj. Kuźnicach. Ożywienie nastąpiło ok. połowy  XIX w. Coraz liczniej zjeżdżali tu letnicy a ich wymagania sprawiały, że następował rozwój bazy turystycznej. Izba, w której mieszkali musiała być czystsza, dobór potraw staranniejszy i bardziej urozmaicony.

Trzeba też powiedzieć, że Zakopane miało znakomitych populizatorów. Do największych  jego miłośników należeli: Wincenty Pol (poeta), ks. Józef Stolarczyk (pierwszy proboszcz parafii zakopiańskiej), Józef I. Kraszewski (pisarz), Walery Eliasz-Radzikowski (pisarz i malarz) oraz Tytus Chałbiński.

W 1870 r. w Zakopanem zbudowano pierwszą restaurację, w 1873 r. powstało Towarzystwo Tatrzańskie, które znacznie przyczyniło się do rozbudowy i modernizacji Zakopanego, ale także do udostępnienia gór, dzięki budowie schronisk i wytaczaniu szlaków.  Po 1899 r. kiedy oddano do użytku linię kolejową Chabówka - Zakopane, liczba osób przybywających do Zakopanego szybko przekroczyła 10 000. W 1902 r. Kazimierz Dłuski otworzył pierwsze nowoczesne sanatorium. Rozpoczęła się historia Zakopanego-miasta. Nazwano je "letnią stolicą" Polski i rzeczywiście, w ciągu kilku letnich miesięcy miasto tętniło życie, przybywali tu m.in.: H. Sienkiewicz, M. Konopnicka, S. Żeromski, S. Witkiewicz, J. Kasprowicz. W latach międzywojennych wzrastała systematycznie liczba gości odwiedzających miasto w okresie zimowym, z "letniej" stało się ono także "zimową stolicą" Polski. Przyczyniły się do tego mi.in. zawody sportowe organizowane tutaj w tym okresie: FIS 1929, FIS 1939. Uruchomienie w 1936 r. kolejki na Kasprowy Wierch - pierwszej w Polsce i ówcześnie jednej z większych na świecie - stało się magnesem przyciągającym turystów i narciarzy. W latach trzydziestych notowano już około 50 000 turystów.

Dzień dzisiejszy. Zakopane liczy dziś około 30 000 stałych mieszkańców, a już w 1955 r. liczba turystów odwiedzających miasto wyniosła ponad 600 000 i z roku na rok systematycznie wzrastała. Oprócz narciarzy i letników, którzy przybywają na dłuższe pobyty rośnie liczba turystów weekendowych, którzy w ciągu kilku wolnych dni przemierzają szlaki turystyczne jak i ulice miasta. Liczba miejsc noclegowych szacowana jest na około 35 000 - 40 000, a miejsc w kawiarniach, restauracjach, pubach na około 5500. W mieście ciągle prowadzone są inwestycje dotyczące poprawy bazy turystycznej jak i atrakcyjności miasta, do najważniejszych w ostatnim czasie można zaliczyć remont nawierzchni jednego z bardziej znanych deptaków w Polsce - Krupówek oraz budowa miasteczka wodnego na terenie źródeł geotermalnych w paśmie Gubałowskim. Planowana jest także modernizacja i rozbudowa historycznej już dziś kolejki na Kasprowy Wierch - jest więc nadzieja na, że przysłowiowa "kolejka do kolejki" wkrótce zniknie. Nowe ośrodki wypoczynkowe budowane są w rejonie Bukowiny Tatrzańskiej, Białki i Gubałówki.

Tradycja

Na Skalnym Podhalu kultura ludowa jest starannie pielęgnowana. Górale tatrzańscy mają się czym pochwalić! Ich tradycyjne budownictwo Stanisław Witkiewicz uznał za polski styl narodowy i przekształcił w “styl zakopiański”, wzbogacony secesyjnym zdobnictwem. Wyjątkowo oryginalna jest muzyka Podhala, w której pobrzmiewają elementy bałkańskie i wschodnie. Inspirowała ona tak wielkich kompozytorów, jak m.in. Karola Szymanowskiego i Mieczysława Karłowicza.  Ze skarbnicy opowieści i legend góralskich czerpali: Stanisław Witkiewicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Henryk Sienkiewicz i wielu innych polskich pisarzy. Do dziś w gwarze podhalańskiej występują archaizmy, które nigdzie indziej już nie ocalały. Śpiew i taniec wyrażają przymioty właściwe góralom: żywiołowość, gwałtowność, a zarazem wielką uczuciowość. Górale przywiązani są do swego tradycyjnego stroju (na strój męski składają się białe sukienne spodnie ozdobione parzenicami, biała lniana koszula, skórzane kierpce, a także serdak; okryciem głowy jest okrągły filcowy kapelusz opasany “kostkami”, a okryciem wierzchnim - sukienna cucha). Podtrzymywanych jest wiele zwyczajów i obrzędów, znanych niekiedy jeszcze ze źródeł XIX-wiecznych.

Kultura

Powiat tatrzański zajmuje szczególne miejsce na kulturalnej mapie Polski. W Zakopanem powstało pierwsze w kraju muzeum regionalne - Muzeum Tatrzańskie im. T. Chałubińskiego. Zgromadzono w nim zbiory geologiczne, etnograficzne i przyrodnicze z terenu Zakopanego i Podtatrza. Pokazywana jest tam m. in. chata góralska z XIX w., stroje góralskie, instrumenty muzyczne, narzędzia, obrazy malowane na szkle i wspaniała kolekcja pasów zbójnickich flory i fauny tatrzańskiej prezentowane są w Muzeum Przyrodniczym Tatrzańskiego Parku Narodowego. Eksponaty etnograficzne i sprzęty zaprojektowane przez Stanisława Witkiewicza zobaczyć można w willi “Koliba” (Muzeum Stylu Zakopiańskiego).  Na Harendzie czynne jest Muzeum Jana Kasprowicza z licznymi po poecie pamiątkami. W willi “Opolanka” mieści się muzeum Kornela Makuszyńskiego, autora popularnych książek dla dzieci i honorowego obywatela Zakopanego. W Muzeum Karola Szymanowskiego, w “Atmie” na Kozińcu, odbywają się liczne koncerty muzyki klasycznej z udziałem najwybitniejszych muzyków z kraju i zagranicy. W Zakopanem jest też Izba Pamięci Bronisława Czecha (reprezentował Polskę na 3 olimpiadach), sławnego narciarza i taternika, który zginął w Auschwitz.

Komplety widzów gromadzą spektakle Teatru im. Witkacego w Zakopanem. Słynie on z odważnych, nowatorskich realizacji dzieł takich dramaturgów, jak: Gombrowicz, Ionesco, Dostojewski, Szekspir i oczywiście Witkacy. W Zakopanem mieści się też kilkanaście galerii. Do najbardziej znanych należą: Galeria Sztuki im. W. i J. Kulczyckiech oraz Galeria Władysława Hasiora.

Imprezy

Corocznie w Zakopanem - w ostanim tygodniu sierpnia - odbywa się Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich, największa i najstarsza impreza folklorystyczna w Polsce. Do tej pory uczestniczyło w niej ponad 350 zespołów zagranicznych z 60 krajów. W programie festiwalu są też liczne imprezy towarzyszące, m.in. konkurs na dorożkarza roku, wesele góralskie, wystawy, ogniska, a także barwne korowody zespołów. Kolejną prestiżową imprezą folklorystyczną jest “Tatrzańska Jesień” organizowana przez Związek Podhalan. O tym, jak muzykalni są górale, najlepiej świadczy liczba imprez muzycznych odbywających się w Zakopanem. W marcu odbywają się “Marcowe Wieczory Kameralne”, w maju - “Muzyka Karpat”, w lipcu - “Dni Muzyki Karola Szymanowskiego”, w październiku - “Jesienne Spotkania Muzyczne”, w listopadzie - “Muzykanckie Zaduski”.

Oferta kulturalna powiatu obejmuje także “Sabałowe Bajania” i “Karnawał Góralski” organizowane w Bukowinie Tatrzańskiej oraz “Poronińskie Lato”. W Kościelisku, wczesną wiosną, odbywa się impreza “Przednówek w Polanach” , a gmina Biały Dunajec zachwyca “Paradą Gazdowską”, ekscytuje turystów “Podhalańskimi Zawodami w Powożeniu”. Tam też odbywają się przeglądy jaślikarzy i kolędników, recytatorów, gawędziarzy, a także konkurs Miss Podhala o uroczo brzmiącej nazwie: “Najśwarniyso Górolecka”.

Sport i turystyka

Jedną z najpiękniejszych kart w historii polskiego sportu zapisał zakopiańczyk, skoczek narciarski, Wojciech Fortuna - złoty medalista zimowej olimpiady w Sapporo w 1972 r. Stąd też wywodził się pierwszy polski medalista zimowych igrzysk olimpijskich - Franciszek Gąsienica Groń (III miejsce w dwuboju klasycznym na olimpiadzie w Cortina d´Ampezzo w 1956 r).  Złoty medal na 15 km i brąz na 30 km wywalczył w mistrzostwach świata w narciarstwie klasycznym w Lahti w 1978 r. Józef Łuszczek. Zakopane dumne jest także z Andrzeja Bachledy, jednego z najlepszych slalomistów na świecie. Z Poronina wywodziły się reprezentantki Polski w biegach, olimpijki - siostry Majerczykówny.

Zakopane jest kolebką polskiego narciarstwa. Sport ten ma tu ponadstuletnią tradycję. W Zakopanem odbywają się zawody najwyższej światowej rangi: mistrzostwa świata, uniwersjady, biathlonowe mistrzostwa świata, a także puchary świata i Europy. Począwszy od 1946 r. odbywa się tu Memoriał im. Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny, impreza rangi FIS. W 2002 r. Zakopane będzie gospodarzem Uniwersjady Zimowej.W gestii powiatu tatrzańskiego znajduje się obecnie ponad 30 stowarzyszeń sportowych oraz około 20 uczniowskich klubów sportowych.

Teren powiatu tatrzańskiego jest wymarzonym miejscem do uprawiania turystyki górskiej i największym w kraju ośrodkiem sportów zimowych. Sezon turystyczny trwa tu w zasadzie przez cały rok.  Uprawiający turystykę wysokogórską mają do dyspozycji około 300 km oznakowanych szlaków o rozmaitym stopniu trudności. Istnieją też szlaki typowo spacerowe, odpowiednie nawet dla ludzi starszych oraz dzieci. Tylko kilka minut potrzeba, by dotrzeć na szczyt Gubałówki wagonikami kolei linowo-terenowej. Na wierzchołek legendarnego Kasprowego Wierchu kursuje kolej linowa.

Z myślą o rowerzystach wytyczono 17 ścieżek rowerowych na terenie Podhala oraz 5 w rejonie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Opracowano również pierwszą w Polsce mapę tras turystyczno-sportowych do jazdy na rowerach górskich. Paralotniarstwo uprawia się m.in. w rejonie Gubałówki i Czarnej Góry. Specyficzną odmianą sportu jest surivival, czyli szkoła przetrwania, Karierę robi też kajakarstwo górskie na Białce. Dla amatorów hippiki powstają szkółki jeździeckie. Tylko w Zakopanem działa 50 wyciągów orczykowych i krzesełkowych, zaś w Bukowinie Tatrzańskiej - 34. Entuzjaści sportów “nizinnych” korzystać mogą w Zakopanem z 4 krytych basenów, a także - latem - z basenu na zboczu Antałówki, zasilanego źródłami cieplicowymi (36,8 st.C). W stolicy powiatu czynnych jest 6 kortów tenisowych.

Gospodarka

Turystyka wyparła tradycyjne w tym rejonie rolnictwo i pasterstwo. W każdej gminie znacząca liczba mieszkańców utrzymuje się z wynajmowania pokoi. Obecnie tylko co czwarty mieszkaniec powiatu tatrzańskiego trudni się pracą na roli. Spadła też liczebność owiec - w latach 90. zmniejszyła się czterokrotnie. Ważną gałęzią podtatrzańskiej gospodarki jest budownictwo. Duże znaczenie ma przemysł drzewny. Kwitnie rzemiosło ludowe, a zwłaszcza kowalstwo artystyczne i rękodzieło. Źródłem zamożności mieszkańców Podtatrza są także wyjazdy zarobkowe do USA, od dziesięcioleci tradycyjnego kierunku emigracji górali podhalańskich. Cechą charakterystyczną powiatu jest wielka aktywność gospodarcza jego mieszkańców. Zarejestrowanych jest tutaj ponad 7000 podmiotów gospodarczych. Są to zwykle nieduże firmy zatrudniające do 5 osób. Na uwagę zasługuje fakt, iż liczba firm prywatnych jest w podtatrzańskim powiecie dwukrotnie większa niż średnio w Polsce.

Opracowano na podstawie: "Zakopane i okolice" Andrzej Paczkowski, Warszawa 1984, "Tatry Polskie i Zakopane - lato i zima" Zbigniew Korosadowicz, Warszawa 1987. www.idn.org.pl, i inne materiały dostępne w sieci.